NOVO PROMIŠLJANJE EVROPE

U povodu 100.godišnjice od završetka Prvog svjetskog rata vrijedilo bi se kritički nadnijeti nad taj dio Planete odakle su krenule i gdje su se završile dvije globalne kalvarije u kojima su ubijene nedefinirane desetine miliona ljudi, i to zato što Evropa i danas traži samu sebe u strahu od novih kalvarija i  starih novih „primitivnih ideologija“ od kojih ne može da se izliječi. No, istovremeno, Evropa koja je dala „najveće zločince protiv čovječanstva“ također je ponudila, i danas nudi, humane ideje o mirnoj koegzistenciji naroda i građana Svijeta.

Za raspravu o toj širokoj i vitalno važnoj temi kandidiram dvije neobično provokativne knjige sa novim, kritičkim sagledavanjima evropske prošlosti iz kojih se lahko nazire neka nova, mirnija Evropa koja bi, sa svojim humanističkim naslijeđem, mogla poslužiti kao temelj i most za svjetski mir i prosperitet. Mislim na: Penser l'Europe (Misliti Evropu) francuskog mislioca jevrejskog porijekla Edgara Morina i Islamski identitet Evrope bošnjačkog muslimanskog filozofa, pjesnika, kulturologa i univerzitetskog profesora iz Skoplja Ferida Muhića.

Centralni pojam kojim Morin nastoji obuhvatiti složene entitete i suprotstavljene i međusobno povezane procese koji su odredili  sudbinu Evrope u modernim vremenima jeste:  vrtložna dijalogika,  što je, po njemu, oznaka za evropski gordijevski čvor  u kome su se pomiješale i uzajamno stvarale brojne političke, društvene, kulturne, religijske i antireligijske  historije „na način koji je istodobno i sukob i uzajamnost,“ kriza i prevladavanje krize, sloboda i ropstvo, tiranija i demokracija, materijalizam i duhovnost, getoiziranje i multilateralnost, lokalizam i federalizam…

Ta dijalogika nastaje usljed toga što je Evropa, sa dobom Prosvjetiteljstva, ostala bez svoga temelja ili načela na kome bi se integrirala,  što ona nejma – i nikad nije imala-  jednu vlastitu religiju, što su njezini identiteti međusobno suprotstavljeni ali i komplementarni, što je ona zemljopisni pojam bez granica s Azijom i historijski pojam promjenljivih granica,  što je raspolućena ne samo između dvije supersile ( od kojih jednu, Rusiju, uključuje i istovremeno isključuje iz svoje orbite, a drugu je, američku, proizvela kao svoj „zapad na zapadu“!) nego i između vlastitih sila destrukcije i sila integracije. U njoj će, od vrlo različitih naroda koji su latinizirani, germanizirani, slavizirani… nastati prve države i zametak Nacija, koje će u podjelama i ratovima stvoriti modernu Evropu. U procijepu između Srednjovjekovlja i Modernih vremena, iz prekida, lomova i raskida,  Evropa se izdiže, rađa i njima se hrani: u 5.st. to je rascjep Rim- Bizant; u 8. st. od nje se, u arapskim osvajanjima, odsijeca Sredozemlje;  nakon čega nastaje katoličko-bizantski raskol koji će predorediti antagonizam između Germana (koji su postali katolici, kasnije, u novom raskolu, jednim, većim dijelom i protestanti) i Slavena (koji su velikim dijelom postali pravoslavci); zatim, u periodu između 11.i 13.stoljeća rascjep između papinstva i carstva koji u širem smislu postaje razdvajanje između crkvene i svjetovne vlasti. Ali upravo zato što u sebi nosi vjerske podjele, sukob između Crkve i Države, etničke nacionalizme…kršćanska Evropa  već od 11.stoljeća stvara geo-historijsku matricu odakle će se, u spomenutom vrtlogu, roditi moderna Evropa.

Evropa je danas postala „tržište ideja“ i rasadnik nove, planetarne svijesti o zajedništvu sudbine i zajedničkim ciljevima Čovječanstva. „Moderna Evropa se uistinu stvara, ali ne u borbi protiv vanjskog neprijatelja, nego u borbi protiv same sebe,“ piše Morin. (Na ceremoniji u Parizu 11.novembra predsjednik Macron poziva lidere svijeta da se „kao braća ujedinjuju i služe svjetskom miru,“ dok istoga dana po evropskim prijestonicama hiljade etnonacionalista ruše evropski san o ujedinjenju.)

U političkoj sferi, nasuprot stoljetnoj papinskoj moći, u modernoj Evropi stvaraju se Države/Nacije, čiji je prvi završeni model bila revolucionarna Francuska. Država/Nacija postaje suvereni subjekt vlastite povijesti, izvor, temelj i sjedište jedne nove, u pravom smislu riječi moderne Religije Evrope – prije nego što se ta Religija proširila univerzumom. Upravo je na ovoj religiji Evropa uspjela ostvariti vrhunac svoje moći – pred neizbježnim i posljednjim stadijem prije ponora Prvog, Drugog i niza kolonijalnih, lokalnih ratova. Ta moć je Evropljanima donijela kompleks superiornosti u odnosu na svaku drugu civilizaciju, dok se sve ne-evropske rase smatraju inferiornim i nazadnim. Evropski rasizam je uništio svaki oblik solidarnosti i stvorio najostrašćenije etnonacionalizme koji su krenuli u borbu za osvajanje kolonija, pljačku sirovina i širenje „životnog prostora.“ Kolonizirajući svijet i vladajući njime, Evropa je sijala svoje ideje. „Svijet je pun evropskih ideja koje su poludjele,“ citira Morin Armanda Petitjeana. Danas taj kontinent živi u eri postnacionalizma, u trendu da formira Sjedinjene Države Evrope i radi na pomirenju čovječanstva, kako je u 19.stoljeću proročki najavljivao, Victor Hugo, na jednoj strani, i oživljavanja drevnih, najprimitivnijih oblika etnonacionalizma, šovinizma i ksenofobije, na drugoj strani. Poslije vojnog poraza fašizma/etnonacionalizma i perioda Hladnog rata, u tome vrtlogu izmišljen je novi neprijatelj No 1 – islam.

U takvom „generativnom haosu“ Evrope, koju Morin vidi kao „jevrejsko-kršćansko-grčko-rimsku sintezu“, ovaj mislilac njezine preteče: intelektualce Hugoova profila, poziva da budu odlučniji u slamanju evropske hamletovske neodlučnosti i da iz svijesti o „krhkosti“ Evrope ojačaju svijest o njezinoj moći zasnovanoj na otvaranju vlastitim, ali i susjednim i svjetskim kulturama. Tu svijest porodiće svijest o zajedništvu sudbine ljudskog roda i opasnostima kojima je on izložen upravo „radom“ onih retrogradnih evropskih ideja posijanih prvenstveno na njenom tlu. Jer, iako zahvata samo mali dio Planete (ni 7%  njezinog ukupnog kopna), Evropa je svojom Voljom za moći postala najutjecajniji dio Zemlje, epicentar koji u bitnome određuje svjetsku sudbinu, i ona, iz svoje sadašnjosti, mora tražiti načine kako da prevlada svoju „krhkost“ – ovisnost od ostatka modernog Svijeta; njoj treba otvaranje prema Drugom.

 Morin – kao i niz drugih evropskih Aufklärera (preteča, mislilaca)- kao prvu ne-evropsku kulturu, ili kao susjeda, vidi islam čijem je prisustvu u Evropi posvetio jedno manje poglavlje („Evropeizirajući islam“) u kome, pored poznatih činjenica o muslimanskom spašavanju grčkog naučnog i filozofskog naslijeđa, njegovom prenošenju na tlo Evrope, što je pokrenulo prvu renesansu, iznosi tezu da je islam, usadivši se u Sredozemlju, izolirao Evropu i zatvorio je samu u sebe. Po njemu, druga evropska renesansa, u kojoj će evropski prozori biti otvoreni ne samo prema unutra, nego i prema vanjskom, ne-evropskom svijetu, najprije mora otvoriti dijalog sa islamom „koji je zadugo izazivao i mučio Evropu,“ a koji je dao toliko svjetlosti njezinom urođenom mraku.

Ferid Muhić se u svojim istraživanjima indirektno, u originalnim vlastitim promišljanjima i vizijama, nadovezuje na Morinove ideje o evropskoj drugoj renesansi i svijesti o zajedničkoj sudbini, pa i o zajedničkim ciljevima ovog dijela čovječanstva. Međutim, za razliku od Morina koji ne daje toliki značaj islamu i njegovoj historiji i kulturi na evropskom tlu, Muhić to pitanje stavlja u fokus svojih istraživanja. Prvi dio svoje knjige on je posvetio savremenim evropskim  islamofobnim autorima (Bat Ye'or, Anders Behring Breivik, Frančesko Speroni i dr.) i idejama prema kojima je islam prijetnja Evropi i uzrok svih njezinih problema, poraza i neuspjeha. Štaviše, u svojoj nerazumnoj mržnji prema islamu, taj, mračni dio Evrope  je islam, njegove narode, kulturu i civilizaciju ekskomunicirao iz svojih historija i društvenih i političkih nauka, kao i iz svojih vizija. A upravo je Evropa islamski koliko i kršćanski i jevrejski kontinent, i ako ovaj kontinent želi ostvariti mir u vlastitoj kući i mir u svijetu, on mora početi da promišlja samog sebe u novom tumačenju svoje povijesti i u novom svjetlu. Islam je – piše Muhić – na evropsko tlo stigao znatno ranije nego što se uobičajeno hoće kazati, i traje na njemu punih 2.100 godina!  Prvi islamski emirat na tlu Evrope osnovan je već oko 668.g. na Kavkazu, dok je na Balkan, pa i na tlo Albanije, islam stigao sredinom 8.stoljeća, samo par decenija poslije dolaska islama na Iberijski poluotok…  dok se kršćanstvo u najvećem dijelu sjeverne i centralne Evrope, cijeloj Skandinaviji, kao i u Ukrajini i Rusiji počelo prihvatati tek krajem 10. i početkom 11.stoljeća – dakle, islam je u mnoge evropske regione stigao dva i više stoljeća prije kršćanstva. „Evropom kruži iskušenje blizine islama!“ kaže Muhić i dodaje:“Savremeni predstavnici evropskih antiislamista nastoje iskorijeniti islam iz Evrope zbog istih razloga koji su naveli religiozne fanatike srednjovjekovne Španije da iz ovog dijela Evrope protjeraju sve Jevreje i sve muslimane, kao i njihove silom pokrštene potomke koji su tu ostali još punih 117 godina: zbog savršeno jasnog saznanja da ih islam duboko privlači…Islam zaista jeste neka vrsta opasnosti za njih! Ali oni dobro znaju da ta opasnost ne dolazi od islama kao konkretne duhovne i društvene činjenice, nego od potisnutog osjećaja privlačnosti koju islam ima na njih, a koju bi oni da sakriju koliko od drugih, toliko još više od samih sebe.“

U tome svjetlu Muhić ispisuje nove eseje ne samo o prisustvu islama na Iberijskom poluotoku u periodu od  711. do 1492.g., nego i o Osmanli Devletu kao evropskoj  državi u kojoj, za razliku od svih kršćanskih država, nije važilo pravilo: Cujus regio ejus religio  – Čija vlast, toga i religija, nego je to bio neprevaziđeni urnek mirne koegzistencije različitih naroda, religija, kultura i civilizacija. Muhić se  žestoko suprotstavlja uvrijeđenoj tezi većine evropskih, posebno balkanskih historiografija, ispisanih nakon sloma Osmanli Devleta, po kojoj se islam širio „ognjem i mačem“, što su srednjovjekovni i savremeni islamofobi najčešće koristili za svoje pokliče, projekte i planove da se na ovom „kršćanskom“ kontinentu eliminišu svi tragovi islamskog prisustva. Takva ciljano iskrivljena tumačenja i invazije na naučnu objektivnost najteže pogađaju Bošnjake i Albance, dva (preostala) autohtona evropska muslimanska naroda (Albanci u izrazitoj većini, Bošnjaci u potpunosti), čija bi historija i društvo mogli poslužiti kao prvi prozori Morinove druge renesanse – jer su ta dva naroda i najveće žrtve mita o kršćanskoj Evropi i antievropskom islamu.Stoljeća skladnog života vjernika kršćana, muslimana i jevreja, s jedne strane, najjače osvjetljavaju činjenicu da je, kao i Bosna, i cijela Evropa  zapravo u neponovljivoj prilici da postane mjesto zajedničkog života, interakcije i harmonije ovih triju velikih monoteističkih religija i njihovih kultura i civilizacija.

Džemaludin Latić